جستجو نسخه شماره 8 - تاریخ 1390/07/01 -     
جستجوی پیشرفته درحواست اشتراکارتباط با ماآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
 

 عوامل موفقيت در صنعت پتروشيمي 
نويسنده : پيمان جنوبي

 طي سالهاي گذشته عمده مواد پتروشيمي‌از نفت توليد مي‌شد ليکن در حال حاضر فناوري توليد مواد پتروشيمي‌از گاز در بيش از 70 درصد موارد در سطح توليد انبوه وجود دارد. با استفاده از اين فناوري مي‌توان گاز هر متر مكعب 5/2 سنت را به اتان تبديل کرده و سپس از آن مواد پتروشيمي‌توليد کرد که در اين مرحله گاز يك متر مكعب 5/2 سنت به 20 سنت افزايش ارزش پيدا مي‌کند. البته با راه‌اند ازي ديگرصنايع پايين دستي مرتبط با زنجيره توليد محصول نهايي از مواد پتروشيمي، واقعا ديگر نمي‌توان حدودي براي ميزان ارزش افزوده حاصل از نفت و گازي که امروز به صورت خام به فروش مي رسد يا سوزانده مي‌شود در نظر گرفت. به طور مثال 92 درصد از صادرات ما به چين مواد خام و اوليه است و بيش از 90 درصد کالاهاي وارداتي ما از اين کشور محصولاتي است که اين کشور از نفت و مواد اوليه ما توليد کرده و با ده‌ها هزار برابر ارزش افزوده بالاتر به ما مي فروشد. البته آن 10 درصد باقي مانده هم مربوط مي‌شود به محصولات کشاورزي و چيزهايي مثل کنسرو و از اين قبيل موارد!

صنايع پتروشيمي، بخشي از صنايع شيميايي هستند كه فرآورده‌هاي شيميايي را از مواد خام حاصل از نفت يا گاز طبيعي توليد مي‌كنند و خوراك اين صنايع از محصولات جانبي حاصل از استخراج نفت خام‌، نظير ميعانات گازي يا محصولات جانبي پالايشگاه‌ها از قبيل نفتا و اتان استحصالي از گاز طبيعي تامين ‌مي‌شود. نفت و گاز و مشتقات آن نه تنها در تامين نيازهاي انسان در زمينه سوخت‌، انرژي و الياف داراي نقشي بنيادي هستند، بلكه ماده اوليه بيشتر داروها و حتي آنتي بيوتيكها از تركيبات نفتي مشتق ‌مي‌شود و تقريبا تمام مواد پاك كننده، باكتري كشها و غيره، از مشتقات نفتي و محصولات پتروشيمي‌هستند. به ديگر سخن اينکه، محصولات صنايع پتروشيمي به عنوان ماده اوليه بسياري از صنايع پايين دستي نظير صنايع نساجي‌، آرايشي‌، بهداشتي‌، شوينده‌‌ها‌، رنگ و رزين‌، حلال‌‌ها‌، كود و سموم كشاورزي‌، لاستيك‌‌ها‌، پلاستيك‌‌ها‌، كفش، بسته بندي (به ويژه جهت محصولات غذايي و دارويي) و قالب بر 80 درصد از هر آنچه که در محيط اطراف خود مي بينيم، مورد مصرف قرار مي‌گيرد. محصولات پتروشيمي
‌بر‌اساس نوع تكنولوژي‌، پيچيدگي فرآيند و فرآوري توليد و نزديكي ماده توليدي به مرحله نهايي بازار مصرفي به دودسته مواد پايه‌اي بالا دستي كه مواد حد واسط و خوراك واحدهاي پايين دستي را تشكيل مي‌دهند و محصولات پايين دستي، تقسيم مي شوند. تغييرات نرخ بازار معاملات محصولات فوق نمايانگر آن است كه محصولات پايين دستي كه به بازار نزديك تر هستند همواره از ارزش افزوده بالاتري نسبت به محصولات بالادستي و پايين دستي ديگر برخوردار بوده‌اند . نمونه اين محصولات‌، پليمرهاي مهندسي است كه به دليل شكل خاص توليد و كاربرد ويژه آنها‌، گران قيمت تر بوده و داراي ارزش افزوده بالاتري نسبت به ديگر موارد پليمري هستند. علاوه بر اين مطالعات اخير نشان دهنده آن است كه استفاده از منابع گازي براي تامين خوراك طرحهاي پتروشيمي‌در قياس با نفتا مقرون به صرفه تر است. براي نمونه هزينه توليد اتيلن با خوراك گاز، چهل درصد كمتر از روش‌هاي ديگر است. در حال حاضر و با توجه به استفاده از تكنولوژي‌هاي نوين در صنعت پتروشيمي، واحدهايي مطلوب تلقي ‌مي‌شوند كه از خوراك گاز طبيعي براي توليد محصولات خود استفاده كنند و اين امر منجر به آن شده تا اغلب شركتهاي پتروشيمي‌به سوي استفاده از خوراك گاز طبيعي حرکت کنند. ايران با دارا بودن حدود 31 ميليارد متر مکعب ذخاير گازي که نزديک به 16 درصد از ذخاير گاز جهان را در بر مي گيرد و با سرمايه‌گذاريهاي مناسب در صنعت پتروشيمي نه تنها خواهد توانست در آينده اي نه چندان دور رقيبي سرسخت براي صنايع پتروشيمي جهان باشد، بلکه با تکميل و بهره برداري از صنايع پايين دستي پتروشيمي و توليد محصولات با ارزش افزوده بالاتر مي‌تواند به عنوان يک قطب صنعتي در خاور ميانه و جهان مطرح شده و از خام فروشي رهايي پيدا کند. اما واقعيت اين است كه صنعت پتروشيمي‌ايران در سطح جهان سهم‌اند كي را در اختيار دارد. سهم ايران از توليدات 570 ميليارد دلاري پتروشيمي‌در جهان در شرايط كنوني كمتر از يك درصد است. با اين حال سير صعودي و روند فزاينده توليدات پتروشيمي‌كشور بر روي تعدد و تنوع محصولات پتروشيمي‌تاثير گذار بوده است.

در 10 سال گذشته عمده مواد پتروشيمي‌از نفت توليد مي‌شد ولي امروزه فناوري توليد مواد پتروشيمي‌از گاز در بيش از 70 درصد موارد در سطح توليد انبوه وجود دارد. تغيير فناوري و توليد مواد پتروشيمي‌از گاز به جاي نفت خام‌، موقعيت بي نظيري براي ايران ايجاد كرده است. ايران مي‌تواند گاز هر متر مكعب 5/2 سنت را به اتان تبديل كند. اگر اتان به مواد پتروشيمي‌تبديل شود گاز يك متر مكعب5/2 سنت به 20 سنت افزايش مي‌يابد. درچنين حالتي به ازاي هر متر مكعب گاز مصرفي 5/17 سنت ارزش افزوده ايجاد ‌مي‌شود. از اين رو‌، هر بخشي كه گاز را به محصول نهايي تبديل كند‌، ايران در آن بخش مزيت نسبي دارد. ميزان سرمايه گذاري ايران در صنعت پتروشيمي‌حدود 70 ميليارد دلار بوده است كه با توجه به ظرفيتهاي موجود منجر به توليد سالانه‌اي حدود 20 ميليارد دلار در سنوات آتي مي‌گردد. حجم سرمايه گذاري‌هاي انجام شده در صنعت پتروشيمي‌سبب خواهد شد تا پايان سال 1390 يك سوم بازار پتروشيمي‌خاورميانه در اختيار ايران قرار گيرد. براي موفقيت صنعت پتروشيمي در مسير دستيابي به اهداف از پيش تعيين شده، نيازمند چند شاخص مهم هستيم:

رهبري تكنولوژي

اولين عامل موفقيت در صنعت پتروشيمي، رهبري در تكنولوژي است. امروزه تنها بر روي توسعه بهترين تكنولوژي‌ها سرمايه گذاري ‌مي‌شود. در مبحث تكنولوژي، آنچه از اهميت بيشتري برخوردار است اين است كه اين تكنولوژي‌هاي برتر، در همان اوايل دوره عمر خود، گسترش يافته و در اختيار تمام توليدكننده‌ها قرارگيرند. مثال مناسب در اين زمينه، نوآوري اوليه براي توليد پلي پروپيلن است كه با حركت سريع به سمت بازار همراه بود. تجاري سازي پلي پروپيلن، كمتر از 4 سال بعد از ساخت مولكول‌هاي پلي پروپيلن در سال 1954 بر اساس نوآوري كاتاليست زيگلرناتا، انجام گرفت. اين دو برنده جايزه نوبل، اطمينان دادند كه تكنولوژي فوراً قابل دسترس خواهد شد. نوآوري پلي الفين‌ها نيز نظير هر نوآوري جديدي، وارد يك چرخه عمر با فراز و نشيب‌هاي خاص خود گرديد. در طول دهه‌هاي 60 و 70‌، توسعه پلي الفين‌ها بر روي سودآوري تجارت اين محصولات متمركز بود درحاليكه توسعه تكنولوژي بويژه براي پلي پروپيلن با برخي محدوديت‌ها مواجه بود. تا اواخر دهه 1970 تصور شركت‌ها بر اين بود كه دوره عمر اين تكنولوژي به پايان رسيده و موردي براي نوآوري باقي نمانده است؛ اما در دهه 1980 نوآوري جديد كاتاليستي، كه از طريق فعاليت‌هاي توسعه‌اي شراكتي صورت گرفت، نگرش‌ها را دچار تحول كرد. كاتاليست‌‌هايي با بازدهي و ويژگي بالا به وجود آمدند و باعث ايجاد فرآيند جديد اسفري پل در توليد پلي پروپيلن و ساده سازي چشمگير فرآيند گرديدند. بواسطه اين تحولات، تكنولوژي توليد پلي پروپيلن بسيار قدرتمندتر و دستيابي به آن تكنولوژي بسيار آسانتر شد‌.

رهبري بازار

با حركت محصولات در طول چرخه عمر و افزايش تعداد توليدكنندگان، طبعاً انتظار مي‌رود كه در دهه بعد، نرخ رشد، بخصوص در اروپاي غربي و نفتا (منطقه قرارداد تجارت آزاد آمريكاي شمالي شامل آمريكا، كانادا و مكزيك)‌، رو به كاهش گذارد و رشد قطعي عمدتاً در آسيا اتفاق افتد. امروزه تقريباً 17 درصد مردم دنيا از درآمدي برخوردار هستند كه مي‌توانند مشتري بالقوه محصولات صنايع شيميايي باشند. 90 درصد اين جمعيت در كشورهاي توسعه يافته اروپايي و ناحيه نفتا و ژاپن زندگي مي‌كنند. انتظار مي‌رود در طول دهه آينده بازار صنعت شيميايي تقريباً به دوبرابر افزايش يابد كه با اين حساب 29 درصد از جمعيت دنيا به عنوان مشتري‌هاي بالقوه در نظر گرفته خواهند شد. اين رشد عمدتاً در اقتصادهاي نوظهور اتفاق خواهد افتاد و بزرگترين موتور اين رشد، چين خواهد بود كه انتظار مي‌رود بازار آن در حدود 10 برابر، افزايش يابد. شايان ذكر است كه هم اكنون ايالات متحده امريكا‌، اروپا و ژاپن كشورهاي مسلط بر بازار محصولات پتروشيمي‌هستند و كانادا، عربستان سعودي و كشورهاي جنوب شرقي آسيا نيمي‌از محصولات پتروشيمي‌جهان را توليد مي‌كنند. شركتها سابيك عربستان با توليد
22 ميليون و 934 هزار و 645 تن‌، شركت ملي صنايع پتروشيمي‌ايران با توليد 17 ميليون و 145 هزار و 38 تن‌، صنايع قطر با توليد 5 ميليون و 65 هزار و500 تن‌، شركت نفت قطر با توليد 4 ميليون و 519 هزار و 680 تن و شركت ملي نفت ليبي با توليد 6 ميليون و 441 هزار و 24 تن‌، شركتهاي برتر توليد كننده محصولات پتروشيمي‌در جهان هستند.

رهبري هزينه

سومين عامل اساسي موفقيت كه در طول چند سال گذشته به عامل عمده تبديل شده است‌، رهبري هزينه است.در حال حاضر به دليل اينكه دسترسي به تكنولوژي تسهيل شده است، برتري روش توليد و كيفيت‌، يك فرض مسلم محسوب ‌مي‌شود. در دهه‌90‌، با بهبود تكنولوژي و ارائه ابزارهاي جديد نظير سيستم‌هاي كنترلي و كاتاليست‌‌ها‌، رويكرد‌هاي مقايسه هزينه و بهبود هزينه در راس اهميت قرارگرفتند. سازندگاني كه موفق به ماندن در كورس منحني تجربه نشدند (يعني نتوانستند با رعايت حجم توليد و بهره وري‌، بطورمداوم هزينه‌هاي تمام شده خود را كاهش دهند)، توان رقابتي خود را از دست داده‌اند. به طور كلي امروزه رقابتمندي در هزينه‌، تنها يك شرط لازم محسوب ‌مي‌شود. موضوع رقابتمندي هزينه‌ها يك چالش دنباله‌دار است كه در اروپا و آمريكاي شمالي از ابعاد گسترده‌تري برخوردار است؛ در اين مناطق، تكنولوژي‌هاي قديمي‌بايد با تكنولوژي‌هاي پيشرفته در مناطق توليدي نوظهور در منطقه خاور ميانه به رقابت بپردازند. در اين ميدان رقابت‌، جستجو براي يافتن راه‌‌هايي كه بتواند در آينده‌، رقابتمندي هزينه را بهبود بخشد به صورت مداوم ادامه دارد. با اين وجود هنوز تشخيص بر اين است كه بين 50 تا 70 درصد از هزينه توليد پلي الفين را ماده اوليه تشكيل مي‌دهد.لذا اگر گفته شود:" دسترسي به مواد خام مزيت دار، يك عامل حياتي و لازم براي كسب موفقيت است"، جاي تعجب نخواهد بود؛ اين واقعيت در آينده نيز صادق خواهد بود. با توجه به موارد فوق هر چه محصولات توليدي به گاز طبيعي نزديكتر باشند، سرمايه‌گذاري در آنها مطلوب تر خواهد بود كه در اين ارتباط مي‌توان به محصولاتي نظير اتيلن‌، متانول‌، اوره و آمونياك كه از دو خوراك متفاوت از جمله گاز مي‌توانند توليد شوند اشاره کرد.

وضعيت صنعت پتروشيمي‌در خاور ميانه

خاور ميانه از يك طرف با تسلط بر بازارهاي نفت جهان و با داشتن ذخاير عظيم گاز مي‌تواند به عنوان منبع انرژي جهان توصيف شود. با مد نظر قرار دادن اينكه 25‌درصد از كل نفت وارداتي آمريكا‌، 26 درصد از نفت وارداتي اروپا و 67 درصد از نفت مورد نياز آسيا از طريق خاور‌ميانه تامين مي‌شود‌، ميزان اهميت اين ذخاير معلوم مي‌گردد. همچنين ذخاير پارس جنوبي خليج فارس كه ميان ايران و قطر مشترك است‌، بزرگترين ميدان گازي جهان بوده و امتياز ديگري براي خاور ميانه محسوب مي‌شود.اين مزيتها براي صنعت پتروشيمي نيز از جهت تامين خوراک، يک مزيت قابل توجه محسوب مي‌شود.

امتياز خوراك ارزان‌، شركتهاي خاور ميانه و بين المللي را تا حد زيادي به پيگيري پروژه‌هاي وابسته به الفينها ترغيب مي‌كند.

بررسي ميزان هزينه‌هاي واحد‌هاي الفين در مناطق مختلف آسيا‌، اروپا ي غربي‌، آمريكا‌، كانادا‌، مالزي و ونزوئلا و خاور ميانه بر حسب تجمعي نشان مي‌دهد كه هزينه واحدهاي اكتان و پلي اتيلن خطي سبك در منطقه خاور ميانه نسبت به ساير مناطق ذكر شده پايين تر است. اين امر باعث تغيير تمايل عمومي‌ازمصرف مواد خام به هيدرو كربورهاي گازي شده است و سبب شده تا مجتمع‌هاي توليد مواد پتروشيمي‌در نزديكي ميادين گازي استقرار يابند و صنعت پتروشيمي‌در كشورهاي منطقه خليج فارس به سرعت گسترش يابد.

صنايع پتروشيمي‌موجود در منطقه آمريكاي شمالي‌، ونزوئلا‌، عربستان‌، قطر‌، كويت و ايران داراي مزيت‌هاي زيادي همچون استفاده از اتان به عنوان خوراك ارزان و هزينه‌هاي پايين تاسيسات‌، ساختارهاي مناسب بازار‌يابي و ساير موارد خواهند بود. برخورداري از اين مزيتها سبب خواهد شد تا اين كشورها بتوانند بازار را با محصولات ارزان خود اشباع كنند.

افزايش محصولات اين واحدها‌، تغييرات عمده‌اي در تعادل قيمتها و تجارت جهاني محصولات پتروشيمي‌به وجود خواهند آورد. با اين وجود قيمت تمام شده پايين تر محصولات خاور ميانه نسبت به ساير مناطق و پيش‌بيني در اختيار گرفتن 80 درصد از تجارت دريايي پلي الفين بوسيله خاور ميانه‌، توليدات اين منطقه را از نظر اقتصادي تا حدودي توجيه پذير كرده است.

قطر اگر چه يكي از كوچكترين كشورهاي منطقه است‌، به دليل برخورداري از ذخاير عظيم گاز سرمايه‌گذاري زيادي انجام داده است و 7/14 درصد از افزايش ظرفيت منطقه در بخش پتروشيمي‌را از آن خود كرده است. كويت‌، امارات و عمان در مجموع 8/9 درصد از افزايش ظرفيت را صورت داده‌اند.

تركيبات گاز طبيعي

مطالعات اخير نشان مي‌دهد كه استفاده از منابع گازي براي تامين خوراك طرحهاي پتروشيمي‌در قياس با نفتا مقرون به صرفه تر است. براي نمونه هزينه توليد اتيلن با خوراك گاز، چهل درصد كمتر از روش‌هاي ديگر است.

به طور كلي مي‌توان توليد مجتمع‌هاي پتروشيمي‌را در پنج گروه اصلي به شرح زير طبقه بندي كرد:

1. محصولات شيميايي پايه : طيف وسيعي از محصولات را شامل ‌مي‌شود كه داراي بالاترين تنوع محصول بين پنج گروه اصلي مي‌باشد. انواع اسيدها‌، بازها و نمكهاي مربوطه‌، انواع گازها و مواد شيميايي ديگر در اين گروه قرار دارند.

2. پليمرها : از بيشترين ارزش افزوده نسبت به ساير گروهها برخوردار هستند كه به دليل تغييرات مستمر نيازمنديهاي بازار‌، تكنولوژي‌هاي توليد آ نها به سرعت تغيير مي‌کند. پليمرها به چهار دسته تقسيم ‌مي‌شوند:

پليمرهاي پايه مانند پلي الفين‌‌ها، پي وي سي و پلي استايرن‌. پلي اتيلن و پروپيلن مهمترين الفين‌هاي پايه هستند كه جهت ساخت پليمرهاي مختلف‌، بازارهاي بزرگي را به خود اختصاص داده‌اند.

پليمرهاي ويژه مانند تفلون

پليمرهاي مهندسي مانند پلي كربنات و نايلون

پليمرهاي نيمه مهندسي كه داراي خصوصياتي بين پليمرهاي مهندسي و پايه هستند مانند ABS

3. محصولات آروماتيكي: همانند گروه مواد شيميايي شامل طيف وسيعي از محصولات هستند، محصولاتي مانند: بنزن، تولوئن‌، اورتوزايلن‌، پارازيلن و آروماتيكهاي سنگين و غيره. با وجود تنوع زياد محصولات اين گروه و اهميت زياد آنها در فرآيند توليد، ميزان مصرف برخي از محصولات اين گروه در مقايسه مقداري با محصولات ساير گروهها ناچيز به نظر مي‌رسد. اين محصولات ارزش افزوده زيادي ايجاد نمي‌كنند، به همين دليل در اكثر كشورها توليد اين مواد تنها در مقياس توليد بسيار زياد‌، داراي توجيه اقتصادي مي‌باشد. ضمن اينكه از صادرات آن نيز صرفه اقتصادي قابل ملاحظه‌اي حاصل ‌مي‌شود، به همين دليل اكثر توليد كنندگان اين محصولات‌، شركتهاي بسيار بزرگ هستند.

4. محصولات مربوط به گروه كودها و سموم: شامل تركيبات اوره و آمونياك بوده كه به عنوان كود كشاورزي‌، دي آمونيم فسفات، نيترات آمونيوم و سولفات آمونيم استفاده مي‌گردد.

5. محصولات مربوط به گروه سوخت و مواد هيدروكربوري‌: شامل انواع سوختهاي مورد استفاده صنايع نظير بنزين‌، نفت‌، گازوئيل‌، نفت كوره‌، قير، حلال‌هاي آلي و مواد هيدروكربوري ديگر نظير انواع روغنها است.


نسخه چاپي ارسال به دوستان
در این شماره